Zien frauderen doet frauderen, blijkt uit onderzoek.
Een voorwaarde is dat de meeloper zich met de dader identificeert.
Zet frauderen aan tot frauderen? Uit onderzoek blijkt dat inderdaad zo te zijn. Maar dat geldt vooral voor wie zich betrokken voelt bij de fraudeur. Bij wie dat niet het geval is, is de kans op navolging juist een flink stuk kleiner.
Iedereen zal zichzelf graag omschrijven als een eerlijk mens. Stelen, liegen en bedriegen, dat hoort niet. Aan de andere kant: wij zijn kuddedieren en wat anderen doen, beïnvloedt ons. Onderzoekers wilden weten hoe het precies zat en lieten zich inspireren door megafraudeur Bernard Madoff. Als Madoff wordt veroordeeld zal hij te boek staan als de grootste individuele investeringsfraudeur aller tijden. Afgelopen december werd hij gearresteerd en Madoff heeft inmiddels schuld bekend. Zijn frauduleuze praktijken liepen op tot naar schatting minstens vijftig miljard dollar. De rechtszaak is in juni. Waarschijnlijk krijgt hij dan te horen dat hij de rest van zijn leven in de gevangenis kan doorbrengen.
Royale levensstijl
Madoff pleegde fraude met een soort van piramidespel. Het inleggeld van nieuwe investeerders gebruikte hij om rendement uit te keren aan al bestaande investeerders. Financieel ging het hem goed - zolang het duurde - en hij hield er dan ook een royale levensstijl op na. Ook was hij op Wallstreet een gerespecteerd man. Tot het bedrog uitkwam. Maar, vroegen onderzoekers zich af, hoe zien mensen dan de veroordeling? Als een waarschuwing dat dit gedrag niet kan? Of zijn er nog steeds mensen die graag het leven van Madoff zouden willen leiden? Ook als dat oneerlijk gedrag zou betekenen?
Om daar antwoord op te krijgen zetten hoogleraar Dan Ariely van Duke University in Durham, North Carolina en twee collega’s een serie experimenten op. In het eerste experiment kregen studenten vijf minuten de tijd om een aantal wiskundige problemen op te lossen. Ook kregen ze tien dollar. Voor elk opgelost probleem mochten ze daar vijftig dollarcent van behouden. De gemaakte opgaven werden na afloop gecontroleerd.
Hoogleraar Dan Ariely
Vals spelen
Een ander experiment verliep hetzelfde, met één verschil: de oplossingen werden niet gecontroleerd. Studenten konden zichzelf belonen met vijftig cent voor elk goed antwoord. Nu bleek dat deze studenten maar liefst vijftig procent meer vragen goed te hebben beantwoord. Zeiden ze. Geen van de studenten wist dat anderen vals speelden. Het was dus een individuele beslissing om vals te spelen en ook in welke mate ze dat deden.
Bij welke groep hoor je?
Vervolgens wilde het team weten wat er zou gebeuren als de studenten wél wisten dat iemand vals speelde. Ze huurden daarvoor een acteur in en lieten hem in een effen wit T shirt meedoen aan de test. De acteur stond na een minuut op en zei alle problemen te hebben opgelost. Het was echter bijna onmogelijk om dat zelfs maar in vijf minuten voor elkaar te krijgen. De ’student’ kreeg te horen dat hij kon gaan en het geld mee mocht nemen. Er vond geen controle op de antwoorden plaats. Ten slotte liet het team hetzelfde experiment plaatsvinden, op één cruciaal punt na: de acteur droeg nu geen neutraal T-shirt, maar een T-shirt van een andere universiteit.
Dat T-shirt bleek cruciaal. Want wat bleek? Neutraal gekleed in een effen wit T-shirt leek de acteur deel uit te maken van de eigen universiteit. Maar liefst een kwart van de studenten volgde nu zijn oneerlijke voorbeeld en zei alle problemen correct te hebben opgelost. Maar toen de acteur door zijn T-shirt liet zien van een andere universiteit en een andere studentengemeenschap te komen, was er een verrassend resultaat. Nu volgde slechts één student het frauduleuze voorbeeld.
'Angstaanjagend voorbeeld’
‘Dit is een angstaanjagend voorbeeld van hoe gemakkelijk ons gedrag kan worden beïnvloed door de beslissingen van mensen om ons heen,’ concludeert hoogleraar Dan Ariely:
‘Kijken we naar Madoff, dan heeft zijn gedrag geen effect op mensen die zich toch al niet bij Madoff betrokken voelen. Maar dat heeft het wel op wie zich identificeert met Madoff. Bijvoorbeeld wie net zo rijk of succesvol wil zijn, kan hierin een aanmoediging zien om ook over te gaan tot oneerlijke praktijken.’
Een ander voorbeeld van volgzaam frauduleus gedrag komt uit Engeland. Vele tientallen politici van het Britse Lagerhuis maakten oneigenlijk gebruik van het declaratiesysteem. Het meest prominente slachtoffer van dit declaratieschandaal is de voorzitter van het Lagerhuis, Michael Martin. Hij moest zijn aftreden bekend maken. Diverse ministers hebben dat voorbeeld moeten volgen.
Voor Edmund Druilhet, scenarist en producent, is de frauduleuze en royale manier van leven vanMadoff een bron van inspiratie om wel op een eerlijke manier geld te verdienen. Druilhet is van plan er een film over te maken. Dustin Hoffman ziet hij als ideaal voor de rol van Madoff. Een titel is er al: ‘Madoff: Made Off with America’.
Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de auteur. Snel naar dit artikel online? Ga naar:sync.nl
Over Leidy Jelsema
Leidy Jelsema is journalist en tekstschrijver. Zij studeerde pedagogiek (mo-a) en volgde de postdoctorale opleiding Journalistiek voor Academici. Zij is geïntresseerd in psychologie, taal en innovatieve duurzaamheid. Meer informatie op Schrijfopdrachten.nl.
Dustin Hoffman, foto Alan Light
Opdracht? Offerte? Informatie?
Mail naar info@schrijfopdrachten.nl
